Nasleđe Svetog Stefana – Više od hiljadu godina u Evropi

Dvadeseti avgust je istovremeno praznik Svetog Stefana, prvog ugarskog kralja, dan osnivanja mađarske države, zvanični državni praznik Mađarske, ali i dan koji je povezan sa tradicijom novog hleba. Za Mađare, kako u Mađarskoj tako i van njenih današnjih granica, ovaj datum predstavlja jedan od najvažnijih simbola istorijskog kontinuiteta i nacionalne pripadnosti. Više od hiljadu godina deli današnje vreme od doba prvog kralja, ali malo je ličnosti u mađarskoj istoriji čije su odluke tako dugoročno odredile sudbinu države i naroda kao odluke Svetog Stefana.

Dan u kojem se sabira više od hiljadu godina istorije

Dvadeseti avgust zauzima posebno mesto među mađarskim praznicima.

Dok su 15. mart i 23. oktobar vezani za jasno određene istorijske događaje i revolucije, 20. avgust ima složenije značenje. On istovremeno podseća na jednu ličnost, na stvaranje države, na versku tradiciju i na kontinuitet mađarske državnosti.

Ustav Mađarske pravi razliku između nacionalnih praznika: 15. mart, 20. avgust i 23. oktobar jesu nacionalni praznici, ali je 20. avgust zvanični državni praznik Mađarske.

Značenje ovog datuma menjalo se kroz istoriju.

Bio je crkveni praznik, državni praznik, dan novog hleba, praznik ustava, da bi se potom ponovo vratio svom istorijskom značenju – Svetom Stefanu i osnivanju države.

Možda upravo to najbolje pokazuje njegovu snagu: različiti politički sistemi pokušavali su da mu daju različita značenja, ali je sam datum ostao.

Od Vajka do Stefana, od kneza do kralja

Budući kralj bio je sin kneza Geze i Šarolte.

Tačna godina njegovog rođenja nije pouzdano poznata, a istoričari je najčešće smeštaju u početak sedamdesetih godina 10. veka.

Prema tradiciji, njegovo prvobitno ime bilo je Vajk, dok je prilikom krštenja dobio ime Stefan.

Njegov otac Geza već je shvatio da dugoročni opstanak Mađara u Karpatskom basenu nije moguć bez stabilne državne organizacije i uređenih odnosa sa tadašnjom hrišćanskom Evropom.

Stefan je taj proces priveo kraju.

Posle Gezine smrti 997. godine, Stefan je morao da učvrsti vlast u sukobu sa Kopanjom.

Njegova pobeda nije značila samo završetak dinastičke borbe, već je odredila i pravac kojim će se dalje razvijati zemlja.

Tačan datum Stefanovog krunisanja ni danas nije moguće utvrditi sa potpunom sigurnošću. Najčešće se navode 25. decembar 1000. ili 1. januar 1001. godine.

Krunisanje je, međutim, bilo mnogo više od promene titule.

Mađarska od tada više nije bila samo savez plemena, već kraljevina koja je svoje mesto tražila među evropskim državama.

Šta zapravo znači „osnivanje države“?

Kada se danas govori o osnivanju države, lako je zamisliti kao da je Mađarska nastala jednog određenog dana.

Istorijski proces bio je, naravno, mnogo duži i složeniji.

Tokom Stefanove vladavine postepeno je nastajao kraljevski, upravni i crkveni sistem koji je vekovima određivao funkcionisanje države.

Počelo je formiranje sistema županija, osnivane su biskupije i nadbiskupije, građene crkve i manastiri, donošeni zakoni, a kraljevska vlast je učvršćivana.

Posebno je bilo važno stvaranje samostalne crkvene organizacije, jer se na taj način zemlja nije samo priključila hrišćanskoj Evropi kao zavisna oblast nekog susednog centra moći.

Stefan nije samo pokrstio državu.

On je stvorio institucije.

To je jedna od najvažnijih činjenica njegovog istorijskog nasleđa.

Osnovna struktura države koju je stvorio preživela je dinastiju Arpadovića, mongolsku invaziju, ratove sa Osmanlijama, podele zemlje, promene dinastija i velike istorijske slomove.

Zapad ili Istok? – Stefanov istorijski izbor

Politika Svetog Stefana često se sažima u tvrdnju da je „Mađarsku priključio Zapadu“.

To je delimično tačno, ali ipak pojednostavljeno.

Na prelazu iz 10. u 11. vek nije postojala Evropa u današnjem smislu, nije postojala Evropska unija niti sistem modernih nacionalnih država, a konačni raskol između istočne i zapadne hrišćanske crkve dogodio se tek 1054. godine.

Ipak, izbor pred kojim se nalazila tadašnja mađarska elita imao je veliki istorijski značaj.

Bilo je potrebno odlučiti na koji će se način nova politička vlast u Karpatskom basenu uključiti u evropski poredak.

Stefan se opredelio za latinsko hrišćanstvo i zapadni model kraljevine.

Posledice te odluke bile su dalekosežne.

Latinska pismenost, crkvene institucije, ideja kraljevstva i zapadni pravni i politički obrasci postali su deo razvoja mađarske države.

Istovremeno, Karpatski basen nije izgubio svoju ulogu prostora između Istoka i Zapada.

Naprotiv, tokom narednih vekova upravo je njegov geografski položaj značio da se na tom prostoru susreću različite civilizacije, kulture i politički interesi.

Sveti Stefan nije bio bezgrešna ličnost iz legende

Na lik vladara koji je živeo pre više od hiljadu godina neminovno se nadovezuju predstave kasnijih vremena.

Sveti Stefan je tokom vekova postao istovremeno kralj, svetac, nacionalni simbol i politička referenca.

Ipak, istorijsku ličnost treba razlikovati od kasnijeg kulta.

Jedanaesti vek bio je surovo vreme.

Stvaranje države podrazumevalo je oružane sukobe, prinudu i stroge kazne. Ni Stefanova vladavina ne može se posmatrati kroz političke i pravne standarde 21. veka.

Jedna od njegovih najvećih ličnih tragedija bila je smrt sina, princa Emerika, 1031. godine.

Time je propao plan neposrednog dinastičkog nasledstva.

Stefan je kasnije za naslednika odredio Petra, sina svoje sestre, dok je Vazul isključen iz nasledstva i oslepljen.

Decenije nakon Stefanove smrti 1038. godine pokazale su da sistem koji je izgradio još nije bio potpuno stabilan.

Usledile su dinastičke borbe, pobune protiv hrišćanske vlasti i unutrašnji sukobi.

Uspeh osnivanja države zato samo iz današnje perspektive izgleda neizbežno.

U to vreme to nipošto nije bio.

Šta poručuju „Pouke“?

Uz lik Svetog Stefana neraskidivo su vezane takozvane Pouke, namenjene njegovom sinu, princu Emeriku.

Pitanje autorstva i tačnog nastanka ovog dela i dalje je predmet istorijskih istraživanja, ali njegov politički i moralni svet pripada vremenu ranog mađarskog kraljevstva.

Jedna od najpoznatijih misli iz Pouka govori o značaju stranaca, gostiju i doseljenika.

Ovaj deo je tokom savremenih političkih rasprava tumačen na različite načine.

U srednjovekovnom kontekstu, međutim, iza te misli stajala je veoma praktična državna logika.

Novom kraljevstvu bili su potrebni sveštenici, vojnici, zanatlije, trgovci, znanje i međunarodne veze.

Stefanova država ni na samom početku nije bila izolovan svet.

To će u kasnijoj istoriji Karpatskog basena postati još vidljivije.

Zašto baš 20. avgust?

Sveti Stefan je najverovatnije umro 15. avgusta 1038. godine, na praznik Velike Gospojine.

Ipak, njegov praznik ne obeležava se tog dana.

Objašnjenje vodi do 1083. godine.

Za vreme kralja Ladislava I otvoren je Stefanov grob u Stolnom Beogradu, današnjem Sekešfehervaru, a njegovi posmrtni ostaci 20. avgusta podignuti su na oltar.

U srednjovekovnoj praksi to je bio ključni čin njegovog proglašenja za sveca.

Od tada je 20. avgust postao dan Svetog Stefana u Ugarskoj.

Stefan je 1083. godine kanonizovan zajedno sa sinom Emerikom i biskupom Gerardom.

Tako je osnivač države postao i verska ličnost.

Sveta desnica – od relikvije do nacionalnog simbola

Mumifikovana desna ruka Svetog Stefana, poznata kao Sveta desnica, jedna je od najpoznatijih relikvija mađarske katoličke tradicije.

Njena istorija proteže se kroz vekove i bila je više puta veoma burna.

Danas se čuva u Bazilici Svetog Stefana u Budimpešti.

Procesija sa Svetom desnicom dugo je bila sastavni deo obeležavanja 20. avgusta.

Posle Drugog svetskog rata, u socijalističkom periodu, javni verski karakter praznika bio je potisnut.

Godine 1989, posle više od četiri decenije, procesija sa Svetom desnicom ponovo je održana u Budimpešti.

Za vernike relikvija ima pre svega versko značenje.

Ali ona je i istorijski simbol koji na vrlo neposredan način povezuje sadašnjost sa vladarom koji je živeo pre više od hiljadu godina.

Od kraljevskog praznika do praznika ustava

Malo koji mađarski praznik tako jasno pokazuje smene političkih sistema kao 20. avgust.

Posle Drugog svetskog rata nova komunistička vlast nije mogla lako da uklopi kult Svetog Stefana i njegovo versko značenje u novu ideologiju.

Od 1948. godine sve više se isticala proslava novog hleba, dok je nakon donošenja novog ustava po sovjetskom uzoru, koji je stupio na snagu 20. avgusta 1949, ovaj datum proglašen za Dan ustava.

U doba Janoša Kadara uz praznik su se vezivali radničko-seljački susreti, masovne manifestacije, a kasnije i vazduhoplovne i druge priredbe, kao i vatrometi.

Lik Stefana se postepeno vraćao u istorijsko sećanje, ali je pridev „sveti“ i dalje dugo ostajao u pozadini.

Posle promene sistema prazniku je vraćeno ranije istorijsko značenje.

Parlament Mađarske je 5. marta 1991. usvojio zakon kojim je 20. avgust proglašen državnim praznikom.

Novi hleb – tradicija starija od političkih sistema

Bilo bi pogrešno tradiciju novog hleba posmatrati samo kao izum socijalističkog perioda.

Običaji vezani za žetvu i hleb mnogo su stariji.

Hleb napravljen od novog žita bio je u tradicionalnoj seoskoj kulturi simbol života, rezultata rada i sigurnosti za naredni period.

Hleb ima centralno mesto i u hrišćanskoj simbolici.

Zato se današnje blagosiljanje i osvećenje novog hleba prirodno povezuje sa praznikom osnivanja države.

Novi hleb može da podseti i na nešto jednostavno, ali suštinsko: državu ne čine samo kraljevi, zakoni i vojske.

Čine je i ljudi koji obrađuju zemlju, rade, podižu porodice i održavaju zajednice.

Sveti Stefan i kruna

Jedan od najvažnijih simbola mađarske državnosti jeste Sveta kruna.

Vekovima ju je tradicija neposredno povezivala sa Svetim Stefanom, ali se današnja kruna ne može jednostavno poistovetiti sa krunom koja je eventualno korišćena prilikom njegovog krunisanja.

Njena istorija je složena, a njeni delovi potiču iz različitih razdoblja.

Njeno značenje ipak daleko prevazilazi umetničku i istorijsku vrednost samog predmeta.

U mađarskom javnopravnom mišljenju kruna je tokom vremena dobila posebno značenje.

Nije simbolizovala samo vladara, već i samu zemlju, zakonitost vlasti i kontinuitet državnosti.

Jedan praznik – više značenja

Dvadeseti avgust nema potpuno isto značenje za svakoga.

Za vernika Sveti Stefan je svetac i osnivač hrišćanske mađarske države.

Za istoričara on je izuzetan državnik sa prelaza iz 10. u 11. vek.

Za građanina Mađarske on je centralna ličnost zvaničnog državnog praznika.

Za poljoprivrednika u prvi plan može doći tradicija novog hleba.

Za mnoge porodice 20. avgust znači javne programe, okupljanja i vatromet.

Za Mađare koji žive van današnjih granica Mađarske taj dan ima još jedno značenje: osećaj pripadnosti mađarskoj nacionalnoj zajednici koja je šira od granica jedne države.

Ta značenja se međusobno ne isključuju.

Naprotiv, sasvim je prirodno da praznik sa istorijom dužom od hiljadu godina svaka epoha i svaka generacija doživljavaju na nešto drugačiji način.

Šta 20. avgust znači vojvođanskim Mađarima?

Za mađarsku zajednicu u Vojvodini praznik Svetog Stefana posmatra se iz posebne istorijske i životne perspektive.

Kao građani Srbije, koji žive izvan današnjih granica Mađarske, vojvođanski Mađari istovremeno pripadaju mađarskoj istorijskoj i kulturnoj zajednici, čiji je jedan od ključnih istorijskih trenutaka osnivanje države.

Država Svetog Stefana, naravno, nije isto što i današnja Mađarska, niti se pojam srednjovekovne države može jednostavno preneti na savremene političke granice.

Ali kulturno i istorijsko nasleđe ne zaustavlja se na državnim granicama.

Mađarski jezik, crkvene tradicije, blagosiljanje hleba, lik Svetog Stefana i istorija osnivanja države deo su kulturnog pamćenja vojvođanskih Mađara jednako kao i Mađara u Budimpešti, Segedinu, Klužu, Košicama ili Beregovu.

Zato 20. avgust za mađarske zajednice van Mađarske često nije prvenstveno praznik državnog protokola.

On je u velikoj meri praznik kulturnog kontinuiteta.

To je osećaj da se granice, politički sistemi i okolnosti mogu menjati, dok pripadnost jeziku, istorijskoj tradiciji i kulturi može biti trajnija.

Stefanovo najveće dostignuće možda je upravo to što je bilo nastavka

Istorija poznaje mnoge vladare koji su stvorili velika carstva, a ona su već nekoliko decenija kasnije nestala.

Prava mera životnog dela Svetog Stefana nije u tome koliku je teritoriju kontrolisao, koliko je ratova vodio ili koliko je svečano bio krunisan.

Najvažnije je što je država koju je stvarao imala nastavak.

Ugarska kraljevina preživela je dinastije, ratove, strane okupacije, podele zemlje i promene državnih sistema.

Savremena Mađarska, naravno, funkcioniše u potpuno drugačijem političkom, društvenom i pravnom okviru od Stefanove kraljevine.

Istorijski kontinuitet ipak postoji.

Više od hiljadu godina nakon prvog kralja postoji Mađarska, postoji mađarska državnost, a postoji i mađarska kulturna zajednica koja živi i izvan granica današnje države.

To je možda najopipljivije nasleđe osnivanja države.

Više od vatrometa

Spoljašnji oblici obeležavanja 20. avgusta tokom istorije mnogo su se menjali.

Bilo je procesija, vojnih parada, radničko-seljačkih susreta, vazduhoplovnih priredbi, blagosiljanja hleba, narodnih svečanosti i vatrometa.

Iza svih tih spoljašnjih formi, međutim, ostaje isto osnovno pitanje:

šta danas znači činjenica da mađarska državnost postoji više od hiljadu godina i da postoji mađarska nacionalna zajednica?

Poznavanje istorije ne znači da prošlost treba idealizovati.

Sveti Stefan nije značajan zato što bi svaka njegova odluka bila bezvremena i neupitna.

Značajan je zato što je na jedno od ključnih pitanja svog vremena dao odgovor koji se dugoročno pokazao održivim.

Obezbedio je mesto Mađarima u svetu evropskih država.

Ostavio je zakone i institucije.

Postavio je temelje države čija se istorija nastavlja do danas.

Poruka 20. avgusta

Zato je ovaj datum više od dana sećanja na jednog kralja.

Praznik osnivanja države podseća da se jedna država ne može „osnovati“ jednom zauvek.

Svaka generacija nasleđuje institucije, tradiciju, jezik, kulturu i zajednicu – i svaka generacija mora da odluči šta će od toga preneti dalje.

Istorijska veličina Svetog Stefana, posmatrana sa distance duže od hiljadu godina, ne meri se pre svega time kako je njegova država izgledala 1001. godine.

Meri se time što i 20. avgusta 2026. još uvek postoji priča koja se nastavlja.

Država prvog mađarskog kralja od tada se bezbroj puta promenila.

Menjale su se njene granice, vladari i oblici vlasti, prolazila je kroz ratove i revolucije, bila rušena i iznova građena.

Ali se istorijska nit nije prekinula.

Zato je 20. avgust istovremeno dan sećanja i živ praznik: praznik Svetog Stefana, osnivanja mađarske države, kontinuiteta državnosti i svih onih koji mađarsku kulturu i zajednicu prenose dalje.